Vorig jaar verscheen bij Uitgeverij Parkstraat de eerste Nederlandse vertaling van De grote Zeeslang, een boek uit 1892 van de Arnhemse bioloog dr. Anthonie Cornelis Oudemans (1858-1943). Oudemans was docent aan de HBS aan de Schoolstraat, in het Arnhemse Spijkerkwartier, de wijk waar hij ook woonde. Hij was geliefd bij zijn leerlingen om de vele excursies die hij organiseerde en omdat hij weinig huiswerk opgaf.
Oudemans gold als autoriteit op het gebied van vlooien, platwormen maar vooral mijten. In honderden publicaties beschreef hij 170 nieuwe geslachten en 770 nieuwe soorten van deze kleine geleedpotige. Eindeloos moet hij ervoor door een microscoop hebben getuurd. Maar niet alleen de minuscule fauna had de interesse van de Arnhemse bioloog.
Zeeslangen, die volgens Oudemans wel zestig meter lang konden worden, was zijn andere levenslange passie. Volgens de bioloog zwom er eind negentiende eeuw nog altijd een qua uiterlijk op de prehistorische Plesiosaurus gelijkend zeewezen rond in de oceanen, hoewel het zeldzaam was en op de rand van uitsterven stond. In zijn boek behandelt Oudemans 187 ooggetuigenverslagen die hij betrouwbaar acht en waaruit volgens hem onbetwistbaar het bestaan van de zeeslang volgde.
Na verschijning raakte Oudemans’ boek in de vergetelheid. In de twintigste eeuw golden zeeslangen als bijgeloof, een relict van een irrationeel verleden waarin de aarde plat was en de zon om de aarde draaide. Oudemans koesterde nog de hoop dat de wetenschap ooit een exemplaar zou bemachtigen, tevergeefs. Toch werden zeeslangen ook in de twintigste eeuw gesignaleerd, tot en met in ons door internet en mobiele telefoons beheerste tijdperk aan toe.
Hoewel Oudemans veel vragen oploste over de zeeslang en hij zijn leefwijze, manier van voortplanting en karakter beschreef, resteren er veel vragen. Niet in de laatste plaats omdat de zeeslang gedoemd was een mythisch wezen te blijven dat slechts bestaat in verhalen. Maar ook omdat het blikveld van Oudemans grotendeels beperkt bleef tot zijn eigen discipline, de biologie. De cultuurhistorische context waarin zeeslangenverhalen ontstaan, gedijen en worden overgeleverd blijft onderbelicht. Anders dan sommige van zijn tijdgenoten, die woestijnen en regenwouden doorkruisten om de laatste witte vlekken op de kaarten in te vullen, was Oudemans een studeerkamergeleerde. Zijn kennis over de zeeslang ontleende hij aan het doornemen van indrukwekkende stapels boeken, onderzoeksrapporten en artikelen uit kranten en wetenschappelijke tijdschriften.
Welke verhalen over zeeslangen zijn er, waar worden zeeslangen gerapporteerd? Wat is het verband tussen waarnemingen van zeeslangen en de vondst van fossiele zeereptielen in de negentiende eeuw? Is er een verband met de draak, net als de zeeslang een mythisch wezen, prominent in zowel de Chinese cultuur als in de Europese middeleeuwse literatuur? Zijn de zeemonsters uit de oudheid, zoals Skylla en Charybdis en de Leviathan uit het Oude Testament verwijzingen naar echt bestaande dieren of vormen zij louter een literair motief? Wat is het verband tussen zeeslangen en het befaamde Monster van Loch Ness en andere meermonsters – want behalve in Schotland worden geheimzinnige wezens gerapporteerd in meren over de hele wereld. Is er in de eenentwintigste eeuw nog plaats voor (geloof in) zeeslangen of behoort hij definitief tot een voorbij en geromantiseerd verleden? Zijn er elders op de wereld onderzoekers die zich bezighouden met de zeeslang?
Last not least, als er eind negentiende eeuw nog zeeslangen bestonden – zoals Oudemans meende – zouden ze dan ook nu nog kunnen bestaan? Wat hebben wetenschappelijke disciplines als de paleontologie en de biologie te zeggen over de kans dat er nog grote, onontdekte zeewezens rondzwemmen in onze oceanen? Waar zouden we moeten zoeken?
Deze vragen, en een heleboel andere, willen wij proberen te beantwoorden met ons onderzoeksproject De Laatste Zeeslang. In navolging van negentiende-eeuwse wetenschappers, gaan wij – grafisch ontwerper en illustrator Sjoerd Kulsdom en historicus Stef Ketelaar – op zoek naar verhalen over zeeslangen. Anders dan Oudemans deed, die voor zijn onderzoek zijn studeerkamer niet verliet, bezoeken wij de locaties waar zeeslangen zijn gerapporteerd. Dit project combineert historisch- en literatuuronderzoek met gesprekken met kustbewoners, zeevarenden en wetenschappers om de context van deze intrigerende verhalen in woord en beeld te belichten.
Onderzoeksproject De Laatste Zeeslang is te volgen op Instagram.